Tytuł oryginału: Face to Face with Fear

Copyright © Krishnananda Trobe, Amana Trobe

Copyright for the Polish Edition © 2019 Myślę Sobie

Wszystkie prawa autorskie i wydawnicze zastrzeżone. Żadna część, w tym fotografie, rysunki ani całość wydawnictwa Twarzą w twarz ze strachem nie może być reprodukowana, kopiowana ani rozpowszechniana bez pisemnej zgody wydawcy.

Przekład: Tomasz Jakub Krause

Redakcja: Matylda Pawłowska

Projekt okładki: Kacper Znosko

Więcej informacji o autorach na stronie learningloveseminars.com

myslesobie.pl

ISBN:  978-83-955341-5-7

Wprowadzenie

Istnieje powszechne błędne przekonanie, jakoby strach był zjawiskiem negatywnym, którego należy unikać albo które trzeba przezwyciężać. Sam trwałem w tym mniemaniu wiele lat. Jednak z czasem przekonałem się, że stawienie czoła obawom rozpoczęło daleką podróż, która zaprowadziła mnie w głąb siebie. Książka opisuje tę podróż, proces leczenia oparty na nauce radzenia sobie ze strachem w sposób pełen miłości i współczucia. Bazuje na procesach zmian zachodzących w moim własnym wnętrzu, jak również na materiale, którego wraz z moją partnerką Amaną używamy podczas seminariów prowadzonych na całym świecie. Odkryliśmy, że za niemożność przeżywania życia w poczuciu spełnienia odpowiada w głównej mierze strach, którego nie zbadaliśmy i nie uczyniliśmy częścią siebie. Im lepiej potrafimy zaakceptować strach i go przepracować, tym bardziej jesteśmy zdolni doświadczać życia w jego pełni i czerpać z niego jak najwięcej. Jednak na jeszcze głębszym poziomie stawienie czoła strachowi i zaakceptowanie go otwiera drzwi do boskiego wymiaru i tworzy szczególną więź z całością istnienia. Otwiera nas na naszą wrażliwość i bezbronność.

Kiedy myślę o najważniejszych wydarzeniach w moim życiu, dochodzę do wniosku, że w ten czy inny sposób wiązały się z radzeniem sobie z moimi obawami – strachem przed stratą, karą, krytyką i osądem, odrzuceniem, samotnością i porzuceniem, koniecznością przetrwania, publicznym obnażeniem i upokorzeniem, sukcesem lub porażką, intymnością, konfrontacją i gniewem albo utratą kontroli. I za każdym razem, kiedy zdołałem poradzić sobie z obawą i odprężyć się, oznaczało to przejście do nowego etapu poznania siebie i większej świadomości.

Mój przyjaciel i mentor zwykł mawiać, że możemy wybierać pomiędzy życiem w dżungli i ogrodzie. W dżungli trwa walka i współzawodnictwo. Ważny jest sukces bądź porażka, odpowiedni wizerunek oraz wydajność. Przejmujemy te wartości i żyjemy według nich. Ludzie pozostają w hierarchii wyznaczanej przez sukces, atrakcyjność oraz władzę. W dżungli panuje wszechogarniające poczucie niedostatku oraz strachu i trzeba działać na siłę mimo lęku. To nastawienie każe nam albo płacić za swoją bezbronność i strach, albo się załamać.

W ogrodzie świat staje się miejscem, gdzie dla każdy ma przestrzeń do wyrażania się we własny sposób. W ogrodzie akceptuje się każdą przestrzeń, jaką dla siebie znajdziemy. Tu najwyższą wartością jest akceptacja tego, co jest, i wzajemne wsparcie, dzięki któremu uczymy się kochać samych siebie, odkrywać i rozwijać nasze wartości oraz talenty bez porównywania się z innymi. W tym świecie uczymy się postrzegać innych nie jako zagrożenie, ale skarb, bogactwo możliwości. Być może w głębi serca wolelibyśmy żyć w ogrodzie, ale nasz umysł i zachowanie są zadomowione w dżungli. Musimy uświadomić sobie pewne rzeczy, aby zmienić punkt widzenia.

Wielu z nas – pewnie większość – wychowywała się w atmosferze dżungli: w klimacie napięcia, ciśnienia i porównywania, osądzani i oceniani na podstawie wyników naszych działań oraz naszego wyglądu, a nie tego, kim jesteśmy. Ten rodzaj wychowania jest głęboko zakorzeniony w społecznościach, w których dorastaliśmy, i przekazuje się go automatycznie z pokolenia na pokolenie. Jako że wychowano nas w tego typu środowisku, przychodzi nam iść przez życie z bagażem ogromnego strachu oraz wstydu w umyśle i ciele. Nasze postrzeganie siebie jest skrzywione, przez co tracimy wrodzoną ufność i otwartość.

Życie według zasad dżungli wypełnia ból. Kiedy przypominam sobie niektóre rzeczy, których się dopuściłem w czynach, ale również w myślach, w wyniku działania powodowanego tego rodzaju świadomością, trudno jest mi sobie wybaczyć. Rywalizowałem z kolegami, a nawet życzyłem im porażki. Brakowało mi cierpliwości dla przyjaciół, ukochanych oraz klientów. Czasem nawet krzywdziłem ich osądem i niecierpliwością. Byłem nieuczciwy i nie można było na mnie liczyć. Zdradzałem ludzi z powodu swojego narcyzmu i nie było mnie przy nich, gdy mnie potrzebowali. Zmuszałem się bezlitośnie do realizowania standardów niemożliwych do spełnienia, byłem wobec siebie nieprzyjemny, gdy nie udawało mi się spełnić własnych oczekiwań. Tego rodzaju zachowanie wynika bezpośrednio z wychowania w dżungli. Nie jest wymówką, ale stanowi wyjaśnienie. Wychowanie w dżungli buduje rdzeń strachu i z tego strachu, bez świadomości płynącej z miłości w naturalny sposób podejmujemy zachowania o charakterze destrukcyjnym względem samych siebie, a także innych ludzi.

Wiele lat temu zdałem sobie sprawę w pracy nad sobą oraz z innymi osobami, że źródłem dysfunkcji, sabotażu oraz wszystkich rodzajów zachowania, jakie wymieniłem, jest strach. On stanowi podstawowy problem, być może najważniejszy z tych, z którymi musimy się zmierzyć w życiu. Możemy zacząć rozumieć swój strach, dowiadując się, czego się boimy – na przykład ataku na nas, braku wrażliwości, przemocy, upokorzenia, porzucenia, odrzucenia, samotności, izolacji albo unicestwienia. Jednak na głębszym poziomie uczymy się poznawać strach przez odczucia, jakie daje w ciele, oraz to, jak kieruje naszymi myślami i działaniami.

Kiedy zaprzeczamy strachowi i nie przyjmujemy go do wiadomości, zostaje ukryty w piwnicy świadomości, skąd wywiera przemożny i często szkodliwy wpływ na nasze życie. Choć możemy próbować go przesłonić wszelkiego rodzaju kompensacją i uzależnieniami, to dopóki pozostaje w ukryciu, dopóty może powodować ustawiczny niepokój, sabotować kreatywność i usztywniać nas, czynić podejrzliwymi i wpędzać w obsesję na punkcie bezpieczeństwa. Co najgorsze, może zniweczyć starania w celu znalezienia miłości. To strach trzyma nas w dżungli, poza ogrodem. To lęki nie pozwalają rozpoznać naszych najważniejszych talentów i otworzyć się na to, co życie ma do zaoferowania.

Strach wpływa na nasze życie, a często dominuje nad wszystkimi jego aspektami – tym, jak mówimy, pracujemy, pożywiamy się, odnosimy do innych, co i jak tworzymy, a także jak nie robimy tego wszystkiego z powodu lęku. Oddziałuje na nasze oddychanie. Zawsze jest obecny, choć próbujemy go zignorować, przezwyciężyć albo odepchnąć. Gdzieś po drodze w toku własnych poszukiwań odkryłem, jak silne były moje lęki, od zawsze. Wiedziałem, że jest ich sporo, ale trwałem w przekonaniu, że powinienem przezwyciężyć strach, bo w przeciwnym razie będzie mnie ograniczać i uczyni ze mnie tchórza. Odkąd sięgam pamięcią, z własnego wyboru nie dopuszczałem obaw do siebie. Używałem determinacji i siły woli, żeby je odepchnąć. Pamiętam nawet, jak wiele lat temu podczas nauki wspinaczki, w połowie trudnego wejścia powiedziałem na głos: „pierdol się, góro, nie pokonasz mnie”.

Nic z tego nie pomagało mi wejść w bliższą relację ze samym sobą. Uciekałem od swych lęków. Uniki te oddzielały mnie od wrażliwości i głębi, a ów rozdźwięk objawiał się w związkach. Moje ukochane były obciążone projekcją mojej wrażliwości i obwiniałem je za nadmierne wymagania albo oceniałem jako powodowane strachem. Nie miałem dobrej więzi z sobą samym, jednak sądziłem, że jeśli zacznę badać swoje obawy, to zwyczajnie przejmą nade mną kontrolę. Mówiąc krótko, wykształciłem sobie styl życia polegający na kreatywnej kompensacji wszelkich lęków. Ciężko pracowałem w szkole, starałem się pozostawać bardzo zajęty, stawiałem sobie wyzwania, podejmując się ryzykownych aktywności, i unikałem bliskości. Dokręcałem sobie coraz mocniej śrubę, parłem od jednej rzeczy do drugiej, odnosiłem sukcesy, dawałem innym satysfakcję, oczekiwałem potwierdzenia i uznania, a wszystko to po to, żeby uniknąć poczucia lęku i pustki w środku.

Oczywiście nie wiedziałem, że sam zaprzągłem się w ten kierat dla uniknięcia strachu. Sądziłem, że tak właśnie wygląda rzeczywistość. Jeszcze przez długi czas nie znałem innego sposobu życia. Póki byłem uwięziony w kompensacji strachu, nie dostrzegałem, że ten sposób zakorzenił się głęboko w zachodniej kulturze – tak mocno w nią wrył, że wydostanie się zeń wydawało się prawie nie do pomyślenia. Wiele lat poszukiwań duchowych zabrało mi odkrycie, jak bardzo byłem uwięziony, że trwałem w nieświadomym transie dostosowywania się, ciągłej ucieczki od strachu, żeby ukryć wewnętrznego małego chłopca, który bardzo bał się porażki i odrzucenia. Nawet moje nawykowe odsuwanie się od innych ludzi i wycofywanie się było przykrywką strachu – lęków dziecka, które przez większość czasu pozostawało w szoku.

Kiedy partnerzy nie zdają sobie sprawy ze strachu i nie radzą sobie z nim, to każe im walczyć ze sobą, wpaść we wzajemne uzależnienie i na końcu rozstać się. Upośledza umiejętność utrzymania bliskości, ponieważ nie pracujemy nad sobą, ale skupiamy się na drugim człowieku, na tym, co on lub ona robi bądź nie robi, albo na tym, że nie otrzymujemy od niego (niej) tego, czego chcemy. Nieprzepracowany strach upośledza również kreatywność i niszczy poczucie własnej wartości. Dręczymy, oceniamy i krytykujemy siebie i innych, bez końca porównujemy się z nimi, próbujemy poprawić swój wizerunek i zatracamy siebie w poszukiwaniu potwierdzenia, szacunku i uznania. Co więcej, nierozpoznany i nieprzepracowany strach skłania do nieświadomego działania, co jest bolesne i destrukcyjne dla nas, jak również dla naszych bliskich. Niezałatwiona sprawa lęku powoduje również oddzielenie od rzeczywistości, pozwalając się uczepić myśli, że świat to nieprzyjazne miejsce, w którym nie ma miejsca na troskę i miłość. Jeśli nie wyleczymy się z tej nieufności, pozostajemy w uczuciu odseparowania, a to oddzielenie nie pozwala przyjmować miłości.

Wiem, że istnieje inne podejście do strachu. Nauczyłem się wiele i wciąż pogłębiam wiedzę o traumie i efektach, jakie wywiera na układ nerwowy człowieka. Poświęcam sporo czasu na śledzenie reakcji lękowych w ciele, kiedy zostaną wywołane, i obserwacji, jak strach wpływa na moje myśli i zachowanie. W tej książce przedstawiam metodę leczenia i przejścia ze świadomości dżungli do ogrodu, którą wraz z Amaną wykorzystujemy w swej pracy, a którą sam stosuję od dawna w swoim życiu. Zakłada ona akceptację i zrozumienie naszego strachu, zarówno jeśli chodzi o jego teraźniejsze przejawy w codziennym życiu, jak i rozwój lęku w wyniku doświadczeń z dzieciństwa. Obejmuje rozwijanie umiejętności właściwego rozpoznania, jak strach przejawia się w ciele, i naukę zauważania, jak i kiedy nasze procesy myślowe dyktowane są przez lęk.

Metoda, którą proponujemy, nie tylko przewiduje naukę „odczuwania” strachu, ale także tego, jak kształtować energię w ciele, by móc odzyskać tę jej część, która została utracona na skutek traumy i negatywnego wychowania. Zakłada uczenie się budowania siły i pewności w ciele. Kształtowanie energii i siły wymaga uwzględnienia w życiu ryzyka, co pomaga budować pewność siebie, zaufanie do samego siebie i poczucie własnej wartości. Obszary ryzyka są różne dla każdego z nas. Częścią leczenia jest nauka, kiedy podejmować ryzyko w określonych momentach życia. Musi być odpowiednio dopasowane, żeby stanowiło wyzwanie dla obaw, ale nie przytłaczało poczuciem porażki i beznadziei.

W książce kilkakrotnie przytaczam bolesne doświadczenia ze swojego dzieciństwa, ale nie po to, żeby obwiniać rodziców czy kogokolwiek, ale żeby zwyczajnie podzielić się niektórymi ze swoich urazów. Jak napisałem w jednym z fragmentów, czuję prawdziwą wdzięczność za dary i inspirację, jakie otrzymałem od rodziców. Jednak podobnie jak w przypadku innych rodziców, nieświadomość ich własnych, niewyleczonych zranień pozostawiła we mnie rany, które musiałem otworzyć i uleczyć. Dzielę się swoim doświadczeniem również po to, żeby wskazać źródło negatywnego wychowania, jakie wszyscy odebraliśmy. Mój proces przypomina podróż – najpierw wyjście z zaprzeczania i utrzymywania, że miałem „udane” dzieciństwo, przez uczucia gniewu i żalu z powodu bólu, jakiego doznałem, aż wreszcie – poprzez wszelkie te doświadczenia – przejście do nauki, jak żyć coraz bardziej w świadomości ogrodu. Strach i ból potrafią być świetnymi nauczycielami, jeśli nauczymy się radzić sobie z nimi.

Dzielę się również inspiracją, jakiej zaczerpnąłem od swych mistrzów duchowych, którzy nauczyli mnie między innymi daru medytacji i celebrowania życia. W tradycji zen używa się terminu „wielkie uczucie” dla określenia procesu uczenia się zaufania mistrzowi duchowemu jako lekcji zaufania w życiu. Przekonałem się, że stanowi to znaczną część mojej podróży przez własne lęki. Po drodze daję również przykłady z naszej pracy z ludźmi, ćwiczeń i medytacji kierowanych, żeby pomóc ci przyjąć to, czym się z tobą dzielę. Zagadnienia, którymi się zajmuję, głęboko wpływają na wszystkich i nawet jeśli mamy osobiste upodobania, to dzielimy wspólne tematy. Być może w głębi duszy wszyscy szukamy tego samego – zdolności do zaakceptowania i pokochania samych siebie oraz dzielenia się tą miłością z drugim człowiekiem.

Kiedy zaczynałem swoje szkolenie z psychiatrii, w pierwszych dniach w szpitalu zauważyłem kobietę, która czołgała się po podłodze korytarza. Znałem jej imię z karty pacjentów, podszedłem więc i zapytałem: „Mary, co ty robisz?”. Popatrzyła na mnie i zupełnie szczerze i otwarcie odpowiedziała: „Robię, co tylko mogę”. Nie miałem nic więcej do powiedzenia, a Mary tamtego dnia dała mi wspaniałą lekcję.

Rozdział 1

Model leczenia
Omówienie

Centrum naszego życia, czyli wasze jestestwo, łączy was z kosmosem. Przez te drzwi możecie się dostać do wszechświata i stać się jednością z całością istnienia. Ale nawet samo bycie w centrum… pozwala znaleźć wielkie bogactwo i tajemnicę. Oto, co się zwie Buddą, czyli przebudzonym. W tej chwili wszyscy jesteście Buddą. Możecie zapomnieć, ale to bez znaczenia. Przypomnicie sobie jeszcze.

Osho, „Zen: tajemnica i poezja z drugiej strony”¹ 

W tym rozdziale przedstawiam obraz energetyczny naszego jestestwa w sposób, w jaki większość z nas go doświadcza na co dzień. Ten model stanowi również opis naszych urazów i mapę odnowy. Stosujemy go w naszej pracy i wykorzystujemy jako kotwicę w podróży, której celem jest powrót do świadomości ogrodu. Podróż, którą odbywamy, w gruncie rzeczy polega na powracaniu do utraconego miejsca w naszym wnętrzu, a wspomniany model opisuje ten proces. W opisie schematu zawarłem materiały o charakterze psychologicznym i duchowym w sposób, który czyni je jak najbardziej zrozumiałymi i przystępnymi.

Wyobraź sobie, że stoisz w środku wielkiego koła podzielonego na trzy kręgi: zewnętrzny, pośredni oraz centrum, krąg wewnętrzny. Te kręgi emanują z ciebie. Zewnętrzny nazywamy warstwą ochronną. Drugi krąg jest warstwą podatności na zranienia, miejscem, w którym doznajemy strachu i wstydu. Wreszcie w centrum znajduje się jądro jestestwa, dom naszej istoty. To przestrzeń, w której poruszamy się w zgodzie z przepływem całości istnienia. W centrum jesteśmy rozluźnieni, pozostajemy w zgodzie z życiem, doceniamy nasze talenty oraz niepowtarzalność i nie czujemy już potrzeby walki. Nasza wyprawa polega na ponownym odnalezieniu naszej istoty, a także wykształceniu głębokiego współczucia i zrozumienia dla swoich urazów, jak również sposobów ochrony przed zranieniem. Zajmijmy się dokładniej poszczególnymi warstwami.

Centrum – esencja i jądro istnienia

Kiedy znajdujemy się w centrum, czujemy jedność z samym sobą, życiem i całością istnienia. Doznajemy miłości, zaufania, pełni życia, radości, niewinności, podekscytowania, wewnętrznego spokoju i rozluźnienia. To przestrzeń dobrze znana w tradycjach duchowych, które zalecają medytację jako drogę przemiany. Przestrzeń akceptacji życia, współczucia, pogodzenia się, zaufania i odpuszczenia. Kiedy jesteśmy w centrum, energia życiowa i żywotność spontanicznie i w naturalny sposób wypływają z tej wewnętrznej przestrzeni i przejawiają się w kreatywności, seksualności, silnych emocjach, argumentacji, tańcu, zabawie, sporcie i w każdej sytuacji, gdy przepływa energia.

Rodzimy się w centrum. Przybywamy na ten świat w stanie czystej niewinności i pełni ufności, w naturalny sposób przepełnieni miłością i życiem. Nie mamy żadnej ochrony, jako że nie doświadczyliśmy jeszcze potrzeby zbudowania takowej – jesteśmy nadzy i zupełnie bezbronni. Nie mamy tożsamości, imienia ani adresu, po prostu jesteśmy. A jednak tracimy tę pierwotną niewinność i ufność przez traumy różnego rodzaju i to powoduje formowanie się dwóch pozostałych warstw. Nie ma nic złego w utracie owego stanu, ponieważ stawia to przed nami wyzwanie zastąpienia niewinności nieświadomej świadomą niewinnością i ufnością. Smutne jest tylko to, że nie zawsze potrafimy je na powrót odnaleźć.

Większość z nas przeżywa chwile, w których na nowo doświadcza centrum, w taki czy inny sposób. Może to się wydarzyć podczas praktyki medytacji, kiedy doświadczamy zjednoczenia, uspokojenia i głębokiego rozluźnienia. Czasami w akcie seksualnym możemy zaznać całkowitego stopienia się i połączenia nie tylko z ukochaną osobą, ale także z życiem samym w sobie. Odczuwamy tę przestrzeń pełni życia, przebywania w centrum i uniesienia, kiedy coś tworzymy, ćwiczymy sztuki walki, tańczymy, uprawiamy sport (o zawodnikach mówi się, że gdy są w formie, wchodzą w trans), a nawet w chwili przejmującego żalu, kiedy zwracamy się głęboko do wnętrza. Zwykle jednak są to ulotne chwile. Proces powrotu do centrum, do miejsca, gdzie staje się ono prawdziwym domem i obszarem dobrze znanym, wymaga nauczenia się dwóch pozostałych warstw oraz tego, jak je integrować w swoim życiu.

Warstwa środkowa – podatność na zranienia

Większość z nas doznała w dzieciństwie jakiejś traumy: odrzucenia, tłamszenia energii życiowej, braku czułości i ciepła, konfliktów lub znęcania się, porównywania, presji, krytyki lub osądu. Prawdopodobnie największa zniewaga ze wszystkich polega na tym, że zamiast wspierać nas w stawaniu się sobą, szkoli się nas do bycia kimś, kogo oczekują i wręcz żądają od nas inni (rodzice, nauczyciele, społeczeństwo). Z powodu tych zniewag tracimy niewinność, żywotność, zdolność do kochania i zaufania. Niewinność przeradza się w podejrzliwość, zaufanie w nieufność, spontaniczność zatraca się w zwątpieniu, żywotność potrafi zmienić się w przygnębienie i brak energii, wrodzona pewność siebie przemienia się albo w zapalczywość, albo niezdolność do obrony samego siebie, entuzjazm przeradza się w obawę, a działanie swobodne w wymuszone. Lista nie ma końca. Doznajemy zranień.

Urazy zdarzają się na różnych etapach życia – możemy ich doświadczyć już w łonie matki, mogą również przytrafiać się dzisiaj. Na różne sposoby i w różnym stopniu doświadcza ich każdy z nas. Naturalnie też na każdego z nas wywierają inny wpływ. Bardzo niewielu (osobiście spotkałem tylko jedną osobę, u której proces ten nie wystąpił) posiada jako dziecko zasoby wewnętrzne, żeby skutecznie obronić się przed przemocą, brakiem czułości oraz negatywnym kształtowaniem i jednocześnie zachować silne i scentralizowane poczucie samego siebie.

Wrażliwość w swej naturalnej postaci oznacza delikatność, otwartość, serdeczność i radość. A jednak bez wewnętrznego i zewnętrznego zaufania wiąże się ze strachem, samotnością i wstydem, jak ma to miejsce po zranieniu. Owa warstwa środkowa staje się przestrzenią lęku, odosobnienia i wstydu. Przez stulecia społeczeństwo i religia dość skutecznie próbowały stłamsić jednostkę i zmusić ją do dostosowania się, ujarzmić jej dzikość, seksualność i autentyczność. Dzieje się tak, ponieważ indywidualność stanowi zbyt wielkie zagrożenie i rodzi poważne obawy u tych, którzy sprawują władzę nad dziećmi. Strach i poczucie winy są w uniwersalnym narzędziem używanym do tego, aby zdusić energię życiową dziecka i sprawić, by zapomniało, kim naprawdę jest. Nasi rodzice, nauczyciele oraz przywódcy religijni (w zależności od ich indywidualnej historii) nieświadomie stosują narzędzia tego mechanizmu represji. Jak mogliby postępować inaczej, skoro sami stali się ofiarami tych narzędzi?

Dopóki nie zachowywaliśmy się tak, jak od nas oczekiwano i zmuszano, póki nie stawaliśmy się takimi ludźmi, jakich chciano widzieć, odcinano nas od miłości i akceptacji. Będąc dziećmi, spotykaliśmy się z karą, przemocą, odizolowaniem, odrzuceniem, a nawet uczuciem unicestwienia, póki nie dostosowaliśmy się. Nasi opiekunowie i nauczyciele, przekonani, że działają w naszym najlepiej pojętym interesie, zmuszali nas do podporządkowania się represywnym wartościom, którym hołduje nasze społeczeństwo i kultura. Tak więc jako niewinne i chłonne dzieci poddaliśmy się presji, oddaliśmy swą spontaniczną żywotność i dzikość w zamian za miłość i akceptację. Każdy z nas płacił inną cenę i znajdował inne sposoby, by poradzić sobie z tym bezpośrednim atakiem na istotę naszej istoty (strategie radzenia sobie przynależą do warstwy ochronnej – trzeciej, zewnętrznej warstwy).

Bez względu na obraną strategię przetrwania nasza wrażliwość skryła się pod płaszczem wstydu i szoku. Z nim przyszły także silne uczucia bycia zdradzonym, zranionym, wściekłym, bezradnym i zrozpaczonym. To rana i wściekłość z powodu bycia źle potraktowanym, zlekceważonym, nieakceptowanym, niedocenionym i niezrozumianym; bycia zmuszanym do określonego zachowania w zgodzie z regułami, do stłamszenia seksualności i żywotności. Ta wściekłość i zranienie kryją się w warstwie środkowej, tuż pod wstydem i szokiem. Kiedy odkrywamy tę warstwę, większość z nas najpierw styka się z tymi uczuciami. Kiedy jednak wejdziemy głębiej, natrafimy również na dojmujące poczucie gniewu, pustki, smutku, samotności oraz wrażenie, że nasze jestestwo pobawione jest treści.

Warstwa trzecia – ochronna

Opowieść nie dobiegła jeszcze końca. W procesie rozwoju pokrywamy zarówno warstwę środkową, podatną na zranienia, jak i nasze jądro istnienia warstwą trzecią, ochronną. Zbudowaliśmy ją naturalnie, żeby chronić swą zranioną wrażliwość. To tarcza utworzona, by powstrzymywać siły niosące ból przed zadawaniem nam ran. W ten sposób byliśmy w stanie przejąć częściową kontrolę nad często chaotycznym życiem. Ochrona próbuje odsłonić nas przed większym bólem i strachem. Realizujemy ten cel na liczne sposoby. Krępujemy swą energię życiową i doświadczenie, by pozostać bezpiecznym. Popadamy w nałogi – uzależnienia od substancji bądź zachowań. Chronimy się, walcząc, zadowalając, poddając się, tworząc wyobrażenia, uwodząc, znajdując sobie zajęcie. Niektórzy z nas po prostu mieszają swoją tożsamość i zachowanie z tym, czego się od nas oczekuje, i dają sobie dość dobrze radę z przypisanymi zadaniami (podporządkowanie). Inni zbuntowali się, ale nadal czują głębokie wyobcowanie, gniew i wyłączenie (bunt). Część nie dała rady sprostać stawianym oczekiwaniom albo znieść presji i załamała się lub poprowadziła swe życie w innym kierunku (poddanie się). Zauważyłem, że choć w większości przypadków przyjąłem strategię podporządkowania, mam w sobie również sporo z buntownika i outsidera.

Jednym z podstawowych sposobów na ochronę swej wrażliwości jest przyjmowanie roli oraz kreowanie obrazu samego siebie. Tworzymy wszelkiego rodzaju kreacje, za którymi się skrywamy – bycia potężnym, ofiarą, seksownym, dobrym gospodarzem, „najlepszym” bądź „najgorszym”, zabawnym, uduchowionym, czarującym albo wysportowanym. Możemy ukryć się za czymkolwiek, co wzmacnia nasze ego. Ja bywałem absolwentem Harwardu, hipisem, buntownikiem, lekarzem, miłym gościem, duchowym poszukiwaczem, psychiatrą, terapeutą oraz tenisistą. Nie do pomyślenia jest, by wyobrazić sobie tworzenie własnej historii bez maski – takiego obrazu siebie samego, na którym możemy polegać. Bez niego czujemy się całkowicie bezbronni i narażeni na atak. Tracimy schronienie dla swych obaw oraz wstydu i wychodzą one na jaw.

Niedawno brałem udział w seminarium jako części trzyletniego szkolenia. Zwykle w podobnych okolicznościach jestem liderem grupy. Mam wygodną rolę, za którą mogę się skryć i która chroni moją wrażliwość. W tym przypadku jednak rola ta była niedostępna. Co więcej, byłem nowicjuszem w grupie, jako że przeprowadziłem się z innej części kraju, gdzie rozpocząłem szkolenie. Czułem się jak outsider. Drugiego dnia zacząłem dostrzegać, jak moja niepewność wypływa na wierzch, i wycofywałem się coraz bardziej w głąb siebie. Czułem się ze sobą tak niezręcznie i niepewnie, że obawiałem się nawet przysiąść do kogokolwiek podczas obiadu. Trzeciego dnia zacząłem również doznawać silnych uczuć szoku i bezradności. Zdałem sobie sprawę, że wszystkie te uczucia były po części przyczyną, dla której tam przyszedłem, ale żadną miarą nie poprawiało to mojego samopoczucia. Trzeciego dnia lider przechadzał się po sali, pytając, czy ktokolwiek chce się czymś podzielić. Chciałem pozostać w ukryciu, ale prędko zorientowałem się, że prowadzący miał w planach wywołać do odpowiedzi każdego z nas. Kiedy przyszła moja kolej, byłem tak zdenerwowany, że prawie nie mogłem z siebie wydobyć głosu. On pomógł mi jednak ujawnić swe obawy, potwierdził również stan szoku, w którym się znajdowałem, a ja poczułem się bezpieczny i zintegrowany z samym sobą i z grupą.

Warstwa ochronna nie jest przestrzenią negatywną. To nasza nieświadomość może uczynić ją taką. W dzieciństwie potrzebowaliśmy sposobu ochrony samych siebie i większość z nas czyniła to, budując własny styl obrony. Bez niego moglibyśmy nie przetrwać o zdrowych zmysłach. Niestety jednak tak mocno zidentyfikowaliśmy się i związaliśmy z własną ochroną, że żyjemy w niej prawie nieświadomie. A ponieważ przyzwyczailiśmy się do niej i nie uświadamiamy jej sobie, nie możemy aktem woli włączać jej i wyłączać, zakładać i zdejmować. Wykształciliśmy sposoby obrony tak wcześnie i bezwiednie, że weszły nam głęboko w nawyk. Odcinamy się bez skrupułów od energii, co pozostawia nas w odosobnieniu i nienasyceniu; ograniczamy swe życie, żeby zredukować strach, przez co cierpi nasza energia życiowa i radość. Tarcza ochronna zatrzymuje energię w środku, odcinając nas od uczuć oraz wolnego przepływu kreatywnej i witalnej energii. Następnie budujemy sztywny system wierzeń, żeby chronić swe fortyfikacje.

Ochrona wywołuje ochronę. Konflikty między nami w większości przypadków zdarzają się wtedy, gdy zderzą się dwie warstwy ochronne. Często spotykamy się z odrzuceniem, ponieważ podchodzimy do drugiej osoby z perspektywy ochrony zamiast wrażliwości, nie będąc tego świadomym. Być może wychodzimy komuś naprzeciw w poczuciu otwartości i dostępności, ale w rzeczywistości pozostajemy w ochronnym kręgu, czekając na to, aż drugi człowiek się otworzy, żebyśmy mogli się poczuć bezpiecznie. A kiedy nie dostaniemy tego, czego oczekujemy, możemy się poczuć oburzeni.

Zbyt często gubimy się we wzajemnych kontaktach, działając z poziomu warstwy ochronnej i nie potrafimy znaleźć wyjścia z tej sytuacji. Próbujemy rozwiązywać problemy, ale często trzeba tylko zdać sobie sprawę, w jakim stanie świadomości się znajdujemy. Tak długo, jak będziemy próbować zmieniać drugą osobę albo wywierać na nią wpływ, będziemy pozostawać w warstwie ochronnej. Może to oznaczać piętrzenie oczekiwań, ochotę, by skrzywdzić drugą osobę, próby objęcia kontroli, oceny, manipulowania lub zmiany innych ludzi. Za każdym razem, gdy działamy powodowani tego typu energią, atakujemy, a atak spotyka się albo z kontratakiem, albo poddaniem.

Nie łatwo jest przyjrzeć się naszym systemom ochronnym i zwykliśmy ich wytrwale bronić. Bez wewnętrznej pracy pozostajemy w przekonaniu, że ochrona jest konieczna do przetrwania i nie potrafimy sobie wyobrazić innej rzeczywistości. Za nieprzepracowanie tematu ochrony płacimy jednak wysoką cenę. Nasze życie i energia są ograniczone. Serce pozostaje zamknięte i czujemy się odizolowani, ponieważ ochrona odpycha innych ludzi. Oczekujemy, że to świat oraz inni zadbają o to, żebyśmy czuli się bezpiecznie, a kiedy sprawy nie idą po naszej myśli, rezygnujemy lub wściekamy się. W obliczu wyobrażonego albo realnego zagrożenia, presji, krytyki lub osądu reagujemy automatycznie, nawykowo i nieświadomie. Jeśli nie zbadamy warstwy zranionej wrażliwości, pozostaniemy w warstwie ochronnej. Zwykle doświadczamy oderwania i trudno nam poczuć samych siebie. Nasza emocjonalna natura jest albo wyłączona, albo histeryczna. Boimy się otworzyć, bo nie chcemy czuć bólu lub strachu.

Droga powrotna do domu

Jeśli do naszych urazów i ochrony podejdziemy z delikatną, kochającą świadomością, podziała to uzdrawiająco. Dogłębna, wewnętrzna przemiana rozpoczyna się w chwili, gdy nauczymy się odnosić do swoich mechanizmów obronnych bez oceniania i pragnienia, by zniknęły lub się odmieniły. Zamiast tego możemy zwyczajnie zyskać świadomość tego, kiedy się pojawiają, jak je odczuwamy i dlaczego przyjmujemy postawę defensywną. Wtedy zaczynają się powoli rozmywać. Podobnie jeśli zdołamy zaprzestać negowania wstydu i strachu, staniemy z nimi twarzą w twarz i poświęcimy czas, by je prawdziwie poczuć, jądro naszego istnienia zacznie przez nie przeświecać. Gdy odkrywamy i potwierdzamy odczucie wstydu oraz szoku w warstwie środkowej, zanurzając się głęboko w owe uczucia, kiedy napłyną, zaczynamy na powrót łączyć się ze swym pięknem, mocą, wyjątkowością i drogocennością. I w miarę stawania się coraz mniej obciążonym przez poczucie winy oraz strach przed karą, odrzuceniem i krytyką możemy podejmować większe ryzyko w zapewnieniu sobie energii życiowej.

Istotą leczenia, jak obszernie wyjaśnię na kartach tej książki, jest pozwolenie sobie na bycie całkowicie obecnym i gotowym na to, co przyniesie każda chwila oraz odniesienie się do tego jak do energii, która może nas napędzać albo zatrzymywać w miejscu.

Kiedy dostrzeżemy, że znajdujemy się w warstwie zewnętrznej – naszej ochronie, dajmy sobie – z delikatnością i zrozumieniem – możliwość pozostawania obecnym w tym doświadczeniu jak w zdarzeniu o charakterze energetycznym. Kiedy znajdujemy się w warstwie środkowej – podatnej na zranienia, czyńmy podobnie. Pozwólmy sobie odczuwać to jako energię. Nasze zranienie nie jest problemem. Problemy powstają, kiedy nie mamy z nim łączności oraz kiedy brakuje nam narzędzi i wsparcia, by je przepracować. Wstyd, strach i szok nie są przekleństwem, ale rytuałem przejścia. Jeśli nie przepracujemy tej części siebie, zwykle tracimy łączność ze swym sercem. Doświadczanie strachu i bólu w warstwie środkowej wycisza nas, wypełnia energią i pogłębia duchowość. Otwiera szeroką przestrzeń wewnętrzną, gdzie panuje zrozumienie, że strach i ból są uczuciami powszechnymi i stanowią nieodłączną część życia. Akceptacja (zamiast walki) strachu i bólu, dyskomfortu, zawodu, a nawet tragedii otwiera drogę do naszej prawdziwej natury.

Zbliżyć się do samego siebie

Używając tej mapy jako przewodnika, możemy zobaczyć i poczuć, skąd pochodzi nasza świadomość w dowolnej chwili. W zależności od okoliczności życia codziennego możemy odnaleźć się w warstwie ochrony, wstydu i strachu albo w centrum. Kluczem jest nauka obserwacji tych stanów z pewnego oddalenia. Oto, co w praktyce medytacyjnej nazywa się „byciem świadkiem” – zwyczajne obserwowanie tego, co pojawia się w świadomości w kolejnych chwilach, bez osądzania albo chęci dokonania jakiejkolwiek zmiany. Zdarzenia życiowe wywołują wewnętrzną reakcję. Być może mobilizują do ochrony, może wywołują wstyd i strach albo też radość, miłość, ekscytację czy błogość. Jako świadek możemy sobie pozwolić na obserwację, co wywołuje określoną reakcję, poczuć różne doznania w ciele i dostrzec myśli, jakie się rodzą w naszej głowie. Bycie świadkiem umożliwia wejście w bardziej intymną relację z naszym światem wewnętrznym.

Pamiętając o tym, co do tej pory powiedziano, rzućmy się w wir przygody uzdrowienia.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji ebooka.